o mnie

asystent w Katedrze Socjologii Collegium Civitas, absolwent uczelni, doktorant w Szkole Nauk Społecznych przy Instytucie Filozofii i Socjologii PAN.

Anomia? Ekonomiczny wymiar systemu aksjonormatywnego
w warunkach transformacji systemowej
projekt badawczy

Liczni polscy socjolodzy publikujący w prasie codziennej i tygodnikach - Paweł Śpiewak, Ireneusz Krzemiński, Andrzej Zybertowicz, Zdzisław Krasnodębski - dostrzegają kryzys demokracji w Polsce. Edmund Mokrzycki (2001; 2002) oraz Andrzej Zybertowicz (2002) zwracają uwagę, że ma ona głównie charakter proceduralny i w zasadzie wyzbyta jest partycypacji obywateli w procesach przygotowywania, podejmowania oraz kontroli decyzji politycznych. Podobnie w sferze gospodarki występują takie zjawiska, jak korupcja czy klientelizm, ograniczające zdolność aktorów do konkurowania (Gadowska 2002; Jasiecki 2002).
Przedmiotem moich zainteresowań jest analiza współczesnego społeczeństwa polskiego w kategoriach anomii. Proces zmiany systemu politycznego i gospodarczego w Polsce w warunkach braku infrastruktury instytucjonalnej oraz znikomej "mobilizacji" społecznej (Morawski 1998:61) wywołał zachowania ekonomiczne określane jako "łupieżcze" i typowe dla wczesnych stadiów rozwoju gospodarki rynkowej (Jasiecki 2002:287).

Durkheim (1966), analizując dziewiętnastowieczne społeczeństwa kapitalistyczne, wskazywał na zanik moralnych ograniczeń aspiracji ekonomicznych jednostek oraz powszechne poczucie obowiązku ociągnięcia sukcesu materialnego. W rezultacie doprowadzić to miało do dezintegracji systemu społecznego poprzez zanik więzi społecznych. W tradycji socjologicznej stan taki opisuje się w kategoriach anomii. Według Durkheima anomia to stan, w którym społeczeństwo nie jest w stanie sprawować funkcji regulującej w stosunku do zachowań ekonomicznych jednostek. Problem ten poruszał również Polanyi ([1944] 1957) w słynnej teorii o społecznym zakorzenieniu zachowań ekonomicznych. Według niego, zachowania ekonomiczne są naturalnie poddane regulacji społecznej (społecznie zakorzenione), a powstanie gospodarki opartej na samoregulującym się rynku wyłączyło je spod tej kontroli. To ujęcie XIX-wiecznej transformacji do gospodarki rynkowej dobrze odnosi się do współczesnych procesów urynkowienia i demokratyzacji, o ile mamy do czynienia z niską jakością demokracji i ograniczoną zdolnością instytucji państwa do gwarantowania porządku normatywnego.

Można wyróżnić dwa podstawowe rozumienia pojęcia anomii. Pierwsze z nich to podejście socjologiczne wywodzące się od Emila Durkheima. W tym ujęciu zjawisko to odnosi się do społeczeństwa jako pewnej całości. Ta ogólna koncepcja mieści rozumienia anomii formułowane przez Emila Durkheima (1966; [1902] 1999), Roberta K. Mertona (2002), czy Ralfa Dahrendorfa (1979) i odnosi się do problemu społecznej regulacji zachowań jednostek. Drugie podejście rozwijane było na gruncie psychologii społecznej. Wywodzi się ono z krytyki Durkheimowskiej koncepcji społeczeństwa jako rzeczywistości sui generis (Szacki 1964:68), prowadzonej na gruncie socjologii amerykańskiej, która skłaniała się do ujmowania społeczeństwa raczej jako sumy oddziałujących na siebie jednostek. Autorzy, tacy jak Riesman (1996), czy MacClosky i Schaar (1965), dokonali reinterpretacji anomii odnosząc to pojęcie do jednostki, jej "osobowości, czy "stanu umysłu". Przedstawiony tu problem badawczy odnosi się do anomii jako pewnej cechy społeczeństwa raczej niż jednostki. Dlatego odrzucam koncepcje anomii formułowane na gruncie psychologii społecznej, jako nieprzydatne analitycznie.
Przeprowadzone przeze mnie analizy danych z pierwszej edycji Europejskiego Sondażu Społecznego wskazują, iż czynnikiem odróżniającym kraje postkomunistyczne od państw Zachodniej Europy jest stosunek do takich kwestii jak: przywiązanie do silnego państwa, potrzeba bezpieczeństwa, przywiązywanie dużej wagi do tradycji i zwyczajów oraz wyrównanie szans i równe traktowanie wszystkich ludzi (Bieliński 2006). Ten zespół wartości określam mianem tradycjonalizmu. W grupie krajów postkomunistycznych (Polska, Węgry, Czechy, Słowenia) zarówno osoby będące beneficjantami przemian systemowych (elity dochodowe) jak i ci, którzy bezpośrednie pozytywne skutki tego procesu odczuwają w mniejszym stopniu, podobnie odnoszą się do wartości zawartych w tradycjonalizmie (postawie ukształtowanej w poprzednim systemie). Ponadto analizy te wskazują, że szeroka zgoda społeczna, dotycząca odrzucenia tradycjonalizmu, sprzyja przemianom w krajach postkomunistycznych. Nie jest więc tak, że kapitalizm w państwach postkomunistycznych powstaje wyłącznie w wyniku rozpowszechnienia się wartości liberalnych. Projekt rynkowy ma mało cech pozytywnych. Jest on definiowany przez to, czego należy unikać. Sytuacja ta nosi znamiona anomii, czyli układu, w którym dotychczasowy zespół wartości i norm przestaje obowiązywać a nowy jeszcze w pełni się nie ukształtował. Odwołując się do teorii Karla Polanyiego o społecznym zakorzenieniu zachowań ekonomicznych (Polnayi [1944] 1957), ten rodzaj negatywnego odniesienia do tradycjonalizmu Chajewski i Manterys (2003:11) określają mianem quasi-embeddyzacji. Termin ten wskazuje sytuację, gdy w powszechnym doświadczeniu poprzednia forma organizacji ekonomicznej stanowi negatywny punkt odniesienia, podczas gdy pozytywne dyrektywy normatywne, regulujące indywidualne zachowania ekonomiczne, są nieobecne. Chajewski i Manterys wskazują jednocześnie, że jest to stan charakterystyczny dla społeczeństw podlegających radykalnym przemianom rynkowym. W takim ujęciu projekt rynkowy jest więc wynikiem powszechnego odejścia od tradycjonalizmu (postawy ukształtowanej w poprzednim systemie), a sukcesy we wdrażaniu reform mają poniekąd charakter ubocznych efektów tego procesu (Bieliński 2006).

Pogłębienie tej problematyki ma istotne znaczenie pragmatyczne. Jeśli negatywny stosunek do tradycjonalizmu pełni kluczową rolę w procesie transformacji rynkowej krajów postkomunistycznych, to potencjalny wzrost jego znaczenia stanowi zagrożenie dla dokonujących się reform (Bieliński 2006).
Ponadto zwycięstwo w ostatnich wyborach parlamentarnych i prezydenckich w Polsce formacji, promującej tradycyjno-socjalny "porządek społeczny", sugeruje, iż dynamika procesu odchodzenia od tradycjonalizmu, jest bardziej złożona. Być może ma to związek z przewidywanym przez Polanyiego ([1944] 1957:132-133) w teorii double movement zanikiem entuzjazmu dla przemian rynkowych. Mianem tym określał on ciągły konflikt między nurtem liberalizmu ekonomicznego, który sprzyja samoregulacji rynkowej, a nurtem protekcjonistycznym, starającym się zachować dotychczasową organizację produkcji i system społeczny.
Wyniki badań opinii publicznej wskazują, że z podobnym zjawiskiem mamy obecnie do czynienia w Polsce. W 2002 roku po raz pierwszy od 1989 roku, więcej osób oceniało poprzedni ustrój pozytywnie (TNS OBOP "Pamięć Polski Ludowej i Rządów III Rzeczpospolitej" 2002). Jednocześnie aż 87% respondentów uważało, że prywatyzacja była zła lub bardzo zła dla gospodarki, zdecydowanie ponad połowa przebadanych osób uważała, że potrzebna jest renacjonalizacja nierentownych przedsiębiorstw przemysłowych (67%) oraz oceniało, że zbyt wiele przedsiębiorstw państwowych zostało sprzedanych (78%) (TNS OBOP "Prywatyzacja przed Trybunałem Opinii Publicznej" 2002). Podglądy te były powszechne, niezależnie od grupy społeczno-demograficznej. Nawet wśród osób najmłodszych, najlepiej wykształconych i zajmujących kierownicze stanowiska, zdecydowana większość podzielała powszechny sentyment (Bieliński 2006).

Celem pracy jest ustalenie, czy wobec takiej diagnozy mamy do czynienia ze stanem anomii, czy też z konsolidacją nowego ładu społecznego? Jakie wartości i normy są konstytutywne dla nowego ładu społecznego lub jakie uległy dewaluacji stając się przyczyną anomii? Czy istnieją obszary próżni w przestrzeni wartości i norm odnoszących się do zachowań ekonomicznych?
Moja hipoteza jest następująca: we współczesnej Polsce mamy do czynienia z "rozchwianiem" systemu wartości i norm regulujących zachowania ekonomiczne jednostek, polegającym na tym, że aspiracje ekonomiczne jednostek nie są moralnie regulowane. Jest to sytuacja typowa dla klasycznie rozumianej anomii. Owo społeczne niezakorzenienie zachowań ekonomicznych stwarza sprzyjające warunki dla "rozpasanego" indywidualizmu i atrofii więzi społecznych.
Ponadto interesujące są konsekwencje anomii bądź ładu społecznego dla działających w systemie polityczno-gospodarczym jednostek (motywacje, strategie działania). Chciałbym przeanalizować teoretyczne i empiryczne przesłanki diagnozy obecnej sytuacji w Polsce oraz współcześnie formułowane wyjaśnienia. Zamierzam także, w oparciu o klasyczne teorie anomii i rozwoju kapitalizmu, zaprojektować model analityczny oraz wykorzystać go empirycznie w celu odpowiedzi na postawione pytanie badawcze.

Empiryczną podstawą moich rozważań będą dane z ogólnopolskich badań realizowanych na reprezentatywnych próbach ludności. Idealną sytuacją byłaby realizacja własnego badania (lub bloku pytań w badaniu omnibusowym) zaprojektowanego specjalnie na potrzeby prezentowanego tu problemu badawczego. Wymagałoby to jednak nakładów finansowych znacznie przekraczających moje możliwości. Alternatywą jest przeprowadzenie wtórnej analizy danych zebranych na potrzeby takich badań, jak Polski Generalny Sondaż Społeczny i Europejski Sondaż Społeczny. Szczególnie interesująca wydaje się być druga runda badania ESS (2004-2005), gdyż uwzględniono w niej specjalny blok pytań dotyczący moralności ekonomicznej. Ponadto badanie to realizowane jest w kilkudziesięciu krajach w Europie, w tym w kilku społeczeństwach postkomunistycznych.

Obecnie koncentruję się na doprecyzowaniu hipotez badawczych oraz opracowaniu konceptualizacji pojęcia anomii. Analizuję teorię społecznej regulacji indywidualnych zachowań sformułowaną przez Durkheima (1966; [1902] 1999) oraz teorię embedyzacji Polanyiego ([1944] 1957). Zamierzam również zająć się bardziej współczesnymi podejściami, w tym koncepcją Mertona (2002) i jej późniejszym uzupełnieniem dokonanym przez Williama Simona i Johna H. Gargona (1976). Ponadto chciałbym rozważyć koncepcję anomii sformułowaną przez Dahrendorfa (1979) oraz formułowane na gruncie funkcjonalizmu teorie regulacji społecznej. W szczególności zamierzam odnieść się do teorii Talcotta Parsonsa (1972).

"Niską jakość demokracji" rozumiem jako taką sytuację, w której, mimo iż spełnione są formalne atrybuty demokracji w rozumieniu Schumpetera (Schumpeter Joseph A. 1962. Capitalism, Socialism and Democracy. New York: Harper Torchbooks.), to brak jej atrybutów substancjalnych (Dahl Robert. 1971. Polyarchy: Participation and Opposition. New Haven and London: Yale University Press.).

Besnard Philippe. 1988. "The True Nature of Anomie." Sociological Theory 1 (6):91-95.
Besnard Philippe. 1993. Anomie and Fatalism in Durkheim's Theory of Regulation. W: Stephen P. Turner (red.), Emile Durkheim: Sociologist and Moralist, New York: Routledge, s. 169-190.
Bieliński Jacek. 2006. "Konsens i jednorodność społeczna w procesie budowania kapitalizmu w krajach postkomunistycznych." Studia Socjologiczne 1 (180):89-118.
Chajewski Leszek, Aleksander Manterys. 2003. "Transition-Centered Economic Sociology: A Framework for Analysis."
Dahl Robert. 1971. Polyarchy: Participation and Opposition. New Haven and London: Yale University Press.
Dahrendorf Ralf. 1979. Life Chances. Approaches to Social and Political Theory. Chicago: The University of Chicago Press.
Durkheim Emile. 1966. Suicide. A Study in Sociology. Tłum. John A. Spaulding, George Simpson. New York: Free Press.
-. [1902] 1999. O podziale pracy społecznej. Tłum. Krzysztof Wakar. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Gadowska Kaja. 2002. Zjawisko klientelizmu polityczno-ekonomicznego. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Jasiecki Krzysztof. 2002. Elita biznesu w Polsce: Drugie narodziny kapitalizmu. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.
McClosky Herbert, John H. Schaar. 1965. "Psychological Dimensions of Anomy." American Sociological Review 1 (30):14-40.
Merton Robert K. 2002. Struktura społeczna i anomia. W: Robert K. Merton, Teoria socjologiczna i struktura społeczna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 197-224.
Mokrzycki Edmund. 2001. Bilans niesentymentalny. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.
Mokrzycki Edmund, Andrzej Rychard, Andrzej Zybertowicz (red.). 2002. Utracona dynamika? O niedojrzałości polskiej demokracji. Tłum. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.
Morawski Witold. 1998. Zmiana instytucjonalna. Społeczeństwo. Gospodarka. Polityka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
"Pamięć Polski Ludowej i Rządów III Rzeczpospolitej." 2002. TNS OBOP, Warszawa.
Parsons Talcott. 1972. Szkice z teorii socjologicznej. Tłum. Alina Bentkowska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Polnayi Karl. [1944] 1957. The Great Transformation. Boston: Beacon Press.
"Prywatyzacja przed Trybunałem Opinii Publicznej." 2002. TNS OBOP, Warszawa.
Riesman David. 1996. Samotny tłum. Tłum. Jan Strzelecki. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA.
Schumpeter Joseph A. 1962. Capitalism, Socialism and Democracy. New York: Harper Torchbooks.
Simon William, John H. Gargon. 1976. "The Anomie of Affluence." American Journal of Sociology (82):356-78.
Szacki Jerzy. 1964. Durkheim. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Zybertowicz Andrzej. 2002. Demokracja jako fasada: przypadek III RP. W: Edmund Mokrzycki, Andrzej Rychard, Andrzej Zybertowicz (red.), Utracona dynamika? O niedojrzałości polskiej demokracji, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN

O mnie